श्रेणी नुसार स्तर

समुद्र सपाटीपासून उंची (फ़ूट)

९५०

किल्ल्याचा प्रकार

गिरीदुर्ग

जिल्हा

रायगड

प्रस्तावना

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि कालखंड ​​

सह्याद्रीच्या कुशीत अन् कोकणातील ऐतिहासिक कुंडलिका नदीच्या खोऱ्यात वसलेला किल्ले अवचितगड हा महाराष्ट्रातील एक अत्यंत समृद्ध, निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा गिरीदुर्ग आहे. रायगड जिल्ह्यातील रोहा तालुक्यामध्ये स्थित असलेला हा किल्ला आपल्या सभोवतालच्या घनदाट अरण्यामुळे आणि भक्कम तटबंदीमुळे प्रसिद्ध आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात या गडाचे पुनर्बांधकाम अत्यंत घाईगडबडीत म्हणजेच ‘अवचित’ पार पडल्याने या गडाला ‘अवचितगड’ हे नाव पडले अशी ऐतिहासिक आख्यायिका आहे. गडावरील द्वादशकोनी तलाव, प्राचीन टाकी, ऐतिहासिक शिलालेख आणि तोफा यांमुळे अवचितगड हा इतिहासप्रेमी आणि दुर्गभटक्यांसाठी अभ्यासाचा मुख्य विषय ठरतो.

रोहा शहरापासून अवघे ५ ते ७ किलोमीटर अंतरावर असलेला हा किल्ला भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत सुरक्षित मानला जातो. गडाच्या तळाशी मेढा, पिंगळसई आणि पदम-खारपाटी ही गावे वसलेली आहेत. संपूर्ण गड घनदाट वनस्पती आणि नैसर्गिक झाडीने आच्छादलेला असून येथील जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आहे. या जंगलात बिबट्या, तरस, कोल्हे, रानडुक्कर, माकडे आणि विविध प्रजातींचे पक्षी व फुलपाखरे मोठ्या प्रमाणात आढळतात.

गडाची समुद्रसपाटीपासूनची उंची सुमारे ३०५ मीटर (९९२ फूट) असून, तळातील मेढा गाव ७१ मीटर उंचीवर स्थित आहे; त्यामुळे दुर्गप्रेमींना गडावर पोहोचण्यासाठी सुमारे २०२ मीटरची चढाई करावी लागते. गडाच्या माथ्यावरून आजूबाजूच्या प्रदेशाचे अप्रतिम विहंगम दृश्य दिसते. हवामान निरभ्र असताना गडावरून सुधागड, घनगड, सरसगड, तळागड, तैलबैला, रायगड, सावष्णागड, सुरगड आणि उसर गावाजवळील वरदायिनी देवीचा डोंगर स्पष्टपणे पाहता येतो.

अवचितगडाचा इतिहास प्राचीन सत्तांपासून ते ब्रिटिश साम्राज्यापर्यंतच्या अनेक महत्त्वाच्या कालखंडांशी जोडलेला आहे. गडाच्या निर्मितीची मूळ पाळेमुळे शिलाहार राजवटीत आढळतात. उत्तर कोकणातील कुंडलिका नदीच्या खोऱ्यातून होणाऱ्या व्यापारी वाहतुकीवर आणि अंतर्गत सुरक्षिततेवर देखरेख ठेवण्यासाठी शिलाहार राजांच्या काळात या गडाची पायाभरणी करण्यात आली.

१५ व्या आणि १६ व्या शतकात अहमदनगरच्या निजामशाहीने या परिसरावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि अवचितगडाचा वापर लष्करी छावणी व महसूल वसुलीचे केंद्र म्हणून केला. त्यानंतर १७ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा विस्तार करताना जंजिऱ्याच्या सिद्दीवर आणि कोकणातील सागरी मार्गांवर वचक बसवण्यासाठी या गडाचे राजकीय व सैनिकी महत्त्व ओळखले. महाराजांनी या गडाची डागडुजी करून तटबंदी व बुरुजांची भक्कम उभारणी केली. हे पुनर्बांधकामाचे काम तातडीने व घाईघाईत पूर्ण केल्याने गडास ‘अवचित’ (म्हणजेच अचानक किंवा घाईत बांधलेला) गड हे नाव प्राप्त झाले असे मानले जाते.

मराठा साम्राज्याच्या काळात, विशेषतः पेशवेकाळातही या गडाला विशेष महत्त्व होते. गडावरील दक्षिण बुरुजावर असणारा शिलालेख या गोष्टीची पुष्टी करतो की, पेशवेकाळात शके १७१८ (इ.स. १७९६) मध्ये गडाचे नूतनीकरण करण्यात आले होते. याशिवाय वाड्याच्या भिंतीजवळ एक फारसी शिलालेख देखील आढळतो, जो गडावरील मध्ययुगीन सत्तांच्या प्रभावाची साक्ष देतो. पुढे इ.स. १८१८ मध्ये झालेल्या तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या कर्नल प्रोथरने (Colonel Prother) पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव करून अवचितगडावर ताबा मिळवला आणि मराठा सत्तेचा या भागातील अंमल संपुष्टात आणला.

 

गडावरील मुख्य प्रेक्षणीय ठिकाणे

अवचितगडाचा परिसर मर्यादित असला तरी गडावर ऐतिहासिक वास्तुकलेचे अनेक उत्कृष्ट नमुने आणि अवशेष पाहावयास मिळतात.

गोमुखी रचनेचे मुख्य प्रवेशद्वार आणि युनिकॉर्न शिल्प

गडाचा मुख्य दरवाजा (पुणे दरवाजा) आजही सुस्थितीत उभा आहे. लष्करी सुरक्षेच्या दृष्टीने हा दरवाजा गोमुखी रचनेत बांधलेला आहे, ज्यामुळे पायथ्याकडून येणाऱ्या शत्रूला प्रवेशद्वार थेट दिसत नाही. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूच्या तटबंदीवर एका काल्पनिक प्राण्याचे (युनिकॉर्नसारखे) दगडी शिल्प कोरीव कामात आढळते, जे गडाच्या स्थापत्यशास्त्राचे सौंदर्य वाढवते.

द्वादशकोनी तलाव आणि पिण्याच्या पाण्याच्या टाक्या

गडावर जलव्यवस्थापनाची उत्तम सोय केलेली दिसून येते. माथ्यावर एक भव्य द्वादशकोनी (१२ कोपरे असलेला) तलाव बांधलेला आहे, ज्याचा वापर मुख्यत्वे स्नानासाठी आणि कपडे धुण्यासाठी केला जात असे. या तलावाच्या शेजारीच खडकात खोदलेली ६ लहान टाकी आहेत, ज्यांमधील पाणी अत्यंत स्वच्छ आणि पिण्यायोग्य आहे.

दक्षिण व उत्तर बुरुज

गडाच्या सुरक्षेसाठी दोन्ही टोकांना मजबूत बुरुज बांधलेले आहेत. दक्षिण बुरुजावर देवनागरी लिपीतील ऐतिहासिक शिलालेख कोरलेला आहे. या शिलालेखात “श्री गणेशायनम: श्री जयदेव शके १७१८ नल नाम संवत्सरे चैत्र शुद्ध प्रतिपदा” असा स्पष्ट उल्लेख आढळतो, जो इ.स. १७९६ मधील पेशवेकालीन दुरुस्ती दर्शवतो. उत्तर बुरुजावरून रोहा शहर आणि कुंडलिका नदीच्या पात्राचे नयनरम्य दृश्य दिसते.

फारसी शिलालेख व वाड्याचे अवशेष

गडावरील जुन्या वाड्याच्या भिंतीजवळ एक फारसी शिलालेख आढळतो. तसेच गडाच्या मध्यभागी जुन्या सदर आणि वाड्याचे पायाभूत अवशेष विखुरलेले दिसतात.

ऐतिहासिक तोफा व उदेभानाचे स्मारक

गडाच्या माथ्यावर आजही ४ ऐतिहासिक लोखंडी तोफा अस्तित्वात आहेत, ज्या गडाच्या सैनिकी सज्जतेची साक्ष देतात. याव्यतिरिक्त गडावर ‘उदेभानाचे स्मारक’ (छत्री) देखील पाहावयास मिळते.

पिंगळसई देवीचे स्थान

गडाच्या माथ्यावर पिंगळसई देवीचे छोटेसे स्थान असून स्थानिक लोक गडावर येऊन देवीची पूजा-अर्चा करतात.

कसे पोहोचावे​ ​​

मार्ग / पायथ्याचे गावअंतर आणि वेळमार्गाचे वैशिष्ट्य व कठीण पातळी
मेढा गाव मार्गसुमारे २ किमी (१ ते १.५ तास)

सर्वाधिक प्रचलित, सुरक्षित आणि सुलभ मार्ग. घनदाट अरण्यातून जाणारी स्पष्ट पायवाट.

पिंगळसई गाव मार्ग  ५ किमी रोह्यापासून (१ तास)

उत्तरेकडून चढणारा सरळ व सोपा मार्ग.

पदम-खारपाटी मार्गरोह्याजवळून (२ तास)

जुन्या कारखान्यामागून जाणारा, अत्यंत दाट जंगलातील दुर्लक्षित मार्ग. स्थानिक मार्गदर्शक आवश्यक

कसे पोहोचावे​ ​​

पिंगळसई मार्गे १ तास, तर पडम मार्गे २ तास लागतात.

सुविधा व सोयी

निवास व्यवस्था

गडावर राहण्याची सोय नाही.

अन्न व्यवस्था

गडावर जेवणाची सोय नाही. आपण स्वत:च करावी.

पाणी उपलब्धता

गडावर बारमही पिण्याच्या पाण्याचे तळे आहे.