प्रस्तावना
ऐतिहासिक कालक्रम आणि राजकीय आश्रय
महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात वाघूर नदीच्या अर्धवर्तुळाकार घोड्याच्या नालाच्या आकाराच्या दरीतील बेसॉल्ट खडकावर कोरलेली अजिंठा लेणी ही प्राचीन भारतीय संस्कृती, बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि खडक-कोरलेल्या स्थापत्याचे जागतिक स्तरावरील अजोड उदाहरण मानली जाते. सुमारे ७५ मीटर उंच नैसर्गिक कातळावर कोरलेला हा ३० लेण्यांचा समूह इसवी सन पूर्व २ ऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या ६ व्या शतकापर्यंतच्या सुमारे सात शतकांच्या प्रदीर्घ कालावधीत विकसित झाला. हे स्थळ केवळ बौद्ध भिक्षूंचे मान्सून काळातील निवासस्थान (वर्षावास) किंवा ध्यानकेंद्र नव्हते, तर ते प्राचीन भारतातील व्यापार मार्ग आणि कलात्मक देवाणघेवाणीचे मध्यवर्ती केंद्र होते.
अजिंठा येथील लेण्यांची निर्मिती आणि विकास एकाच कालखंडात झालेला नसून, तो प्रामुख्याने दोन भिन्न ऐतिहासिक आणि राजकीय टप्प्यांमध्ये पार पडला. या दोन्ही कालखंडांत स्थापत्यशैली, धार्मिक संकल्पना आणि कलात्मक दृष्टिकोनात स्पष्ट परिवर्तन दिसून येते.
हीनयान कालखंड (प्रथम टप्पा)
अजिंठा येथील लेण्यांच्या निर्मितीचा पहिला टप्पा इसवी सन पूर्व २ ऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या १ ल्या शतकापर्यंतचा मानला जातो. या कालावधीत प्रामुख्याने सातवाहन राजवंशाच्या सत्ताकाळात आणि त्यांच्या आश्रयाने लेण्यांचे कोरीव काम झाले. या सुरुवातीच्या टप्प्यात लेणी क्रमांक ९ आणि १० ही चैत्यगृहे (उपासना गृहे) तसेच लेणी क्रमांक ८, १२, १३ आणि १५अ हे विहार (भिक्षूंचे निवासस्थान) कोरले गेले.
या काळातील धार्मिक धारा बौद्ध धर्माच्या हीनयान (थेरवाद) पंथाशी निगडीत होती. यामुळे या लेण्यांमध्ये बुद्धांच्या मानवी रूपातील मूर्तींऐवजी त्यांच्या प्रतीकांची, जसे की स्तूप, पदकमले आणि धर्मचक्र यांची पूजा केली जात असे. या टप्प्यातील स्थापत्यावर समकालीन लाकडी वास्तुकलेचा थेट प्रभाव दिसून येतो, जिथे पत्थरामध्ये लाकडी कड्या आणि मेहराबी खिडक्यांचे अनुकरण कोरण्यात आले होते.
महायान किंवा वाकाटक कालखंड (द्वितीय टप्पा)
पहिल्या टप्प्यानंतर सुमारे चार शतकांच्या निष्क्रियतेनंतर, इसवी सनाच्या ५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात वाकाटक राजवंशातील पराक्रमी सम्राट हरिषेण (इसवी सन ४७५–५००) याच्या काळात अजिंठा येथे पुनरुज्जीवनाचा दुसरा टप्पा सुरू झाला. या काळात महायान पंथाच्या प्रसारासोबतच बुद्धांचे मानवी रूप, विविध बोधिसत्व आणि बौद्ध देवतापारायण कलाकृती मध्यवर्ती ठरल्या.
सम्राट हरिषेण, त्यांचा मुख्य मंत्री वराहदेव आणि ऋषीक/अश्मक प्रदेशाचा स्थानिक राजा उपेंद्रगुप्त यांच्या आर्थिक व राजकीय पाठबळामुळे लेणी क्रमांक १ ते ७, ११, आणि १४ ते २९ यांचा विकास झाला. वाकाटक सत्तेच्या अकस्मात पतनानंतर ६ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात येथील मुख्य काम थांबले असले, तरी नंतरच्या राष्ट्रकूट काळात (८ व्या ते ९ व्या शतकात) या लेण्यांचा धार्मिक वापर मर्यादित स्वरूपात चालू राहिल्याचे पुरावे मिळतात.
लेण्यांचा पुनर्रशोध आणि पुरातत्वीय संशोधन
अजिंठा लेण्यांचा उल्लेख मध्ययुगीन काळातील अनेक ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये आढळतो. ५ व्या आणि ७ व्या शतकात भारतात आलेल्या फाहियान आणि युआन श्वांग या चिनी बौद्ध प्रवाशांनी आपल्या प्रवासवर्णनांत अजिंठा येथील समृद्ध मठांचे आणि स्थापत्याचे वर्णन केले आहे. १७ व्या शतकात मुघल अधिकारी अबुल फझल याने ‘आईन-इ-अकबरी’ या ग्रंथात २४ खडक-कोरलेल्या मंदिरांचा उल्लेख केला होता. परंतु, बौद्ध धर्माचा प्रभाव कमी झाल्यानंतर राजकीय राजाश्रयाच्या अभावामुळे आणि वाघूर नदीच्या खोऱ्यातील घनदाट जंगलाच्या वाढीमुळे या लेण्या शतकांनुशतके जनमानसापासून ओझल राहिल्या.
जॉन स्मिथ द्वारे पुनर्रशोध (१८१९)
२८ एप्रिल १८१९ रोजी ब्रिटीश सैन्याच्या २८ व्या कॅव्हलरीचा अधिकारी कॅप्टन जॉन स्मिथ हा वाघाच्या शिकारीसाठी अजिंठा परिसरातील टेकड्यांमध्ये आला असता, एका स्थानिक मेंढपाळ मुलाने त्याला खडकातील दरीमध्ये असलेल्या कोरीव कामाची माहिती दिली. स्मिथने घनदाट झाडी तोडून लेणी क्रमांक १० च्या मुख्य दालनात प्रवेश केला. त्याने लेणीच्या आतील खांबावर साचलेल्या कचऱ्यावर उभे राहून आपले नाव आणि पुनर्रशोधाची तारीख कोरली, जी आजही डोळ्यांच्या उंचीच्या वर स्पष्टपणे पाहावयास मिळते.
या शोधामुळे अजिंठाची अद्वितीय कला जगासमोर आली आणि त्यानंतर ‘आर्किओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया’ (ASI) द्वारे या लेण्यांचे जतन आणि वैज्ञानिक संरक्षण सुरू करण्यात आले. अजिंठाच्या जागतिक कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्याची दखल घेऊन युनेस्कोने (UNESCO) १९८३ मध्ये या लेण्यांना ‘जागतिक वारसा स्थळ’ म्हणून घोषित केले.
लेण्यांचे स्थापत्यशास्त्र आणि प्रकार
अजिंठा येथील ३० लेण्यांचे वर्गीकरण त्यांच्या रचनेनुसार आणि कार्यात्मक उपयोगानुसार प्रामुख्याने दोन मुख्य प्रकारांत केले जाते: चैत्यगृह आणि विहार. संपूर्ण समूहात ५ लेण्या (क्रमांक ९, १०, १९, २६ आणि २९) चैत्यगृह आहेत, तर उर्वरित २५ लेण्या विहार रूपात कोरलेल्या आहेत.
| स्थापत्य घटक | चैत्यगृह (Chaityagriha) | विहार (Vihara) |
| प्राथमिक कार्य | बौद्ध भिक्षू आणि उपासकांसाठी सामूहिक प्रार्थना आणि ध्यान | भिक्षूंचे निवास, अध्ययन आणि दैनंदिन धार्मिक अनुष्ठान |
| समाविष्ट लेणी | लेणी ९, १० (हीनयान); लेणी १९, २६, २९ (महायान) | लेणी १ ते ७, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, २० ते २५, २७, २८, ३० |
| अंतर्गत आराखडा | लांबट अंतराळ (Apsidal Plan), दोन्ही बाजूंना खांबांच्या रांगा आणि मध्यभागी स्तूप | मध्यभागी चौक (Central Hall), चारही बाजूंना खोल्या आणि मागील भिंतीत गर्भगृह |
| मुख्य पूजनीय केंद्र | हीनयान टप्प्यात साधा स्तूप; महायान टप्प्यात स्तूपावर कोरलेली बुद्धांची प्रतिमा | गर्भगृहात ध्यानावस्थेतील किंवा उपदेश मुद्रेतील बुद्धांची भव्य मूर्ती |
स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने लेणी क्रमांक ६ ही अजिंठा येथील एकमेव दुमजली (Two-storeyed) विहार आहे, ज्याच्या दोन्ही मजल्यांवर अंतर्गत जिने आणि स्वतंत्र गर्भगृह कोरलेले आहेत. महायान काळातील चैत्यगृहांच्या (विशेषतः लेणी १९ आणि २६) दर्शनी भागावर यक्ष, गंधर्व आणि बुद्धांच्या विविध रूपमूर्तींचे अत्यंत बारीक कोरीव काम आढळते.
मूर्तिकला, भित्तिचित्रे आणि रंग-तंत्रज्ञान
अजिंठाची जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रे (Mural Paintings) प्राचीन भारतीय चित्रकलेचा सुवर्णकाळ दर्शवतात. या चित्रांचा मुख्य विषय बुद्ध चरित्र, बोधिसत्व आणि पूर्वजन्माच्या जातककथा हा आहे.
कलाकारांनी चित्रे काढण्यासाठी ‘टेम्पेरा’ (Tempera) किंवा ‘फ्रान्सो-सेको’ पद्धतीचा अवलंब केला. खडकाच्या खडबडीत भिंतीवर माती, शेण, भाताचे तुस आणि वनस्पतींचे रस यांचे मिश्रण करून गिलावा केला जाई आणि त्यावर चुन्याचा बारीक थर दिला जाई. या वाळलेल्या पृष्ठभागावर खनिजांपासून बनवलेल्या नैसर्गिक रंगांचा वापर करून चित्रे रेखाटली गेली.
| रंग | वापरलेले घटक व खनिज स्रोत |
| लाल आणि पिवळा | तांबडी माती (Red Ochre) आणि पिवळी माती (Yellow Ochre) |
| हिरवा | टेरा वर्टे (Terra Verte) किंवा हिरवी माती |
| पांढरा | चुनखडी (Lime), जिप्सम (Gypsum) आणि जिओलाइट |
| काळा | काजळ (Lamp Black) |
| निळा | बदख्शान (अफगाणिस्तान) येथून आयात केलेला लॅपिस लाझुली (Lapis Lazuli) दगड |
चित्रकलेच्या दृष्टीने लेणी १ मधील पद्मपाणी आणि वज्रपाणी बोधिसत्वांची चित्रे जागतिक कला जगतात अद्वितीय मानली जातात. त्रिभंग मुद्रेत उभे असलेले बोधिसत्व पद्मपाणी यांच्या हातात नीलोत्पल कमल असून त्यांच्या चेहऱ्यावरील कारुण्य आणि शांतता कलाकाराच्या कौशल्याची पराकाष्ठा दर्शवते.
मूर्तिकलेमध्ये लेणी २६ मधील बुद्धांचे २५ फूट लांबीचे महापरिनिर्वाण शिल्प (Reclining Buddha) अत्यंत प्रभावी आहे. याशिवाय लेणी १, २, १० आणि १७ मध्ये महाजनक, छद्दंत, वेस्सांतर, हंसा आणि सिबी या जातककथांचे नाट्यमय आलेखन आढळते.
अजिंठा मधील प्राचीन शिलालेख
अजिंठा येथील लेण्यांमध्ये ब्राह्मी लिपी आणि संस्कृत व प्राकृत भाषेतील अनेक महत्त्वपूर्ण शिलालेख आढळतात. हे शिलालेख या लेण्यांचा राजकीय इतिहास, कालक्रम आणि दात्यांची माहिती देणारे प्राथमिक ऐतिहासिक पुरावे आहेत.
लेणी १६ मधील वराहदेवाचा शिलालेख हा सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो. वाकाटक सम्राट हरिषेण याचा मुख्य मंत्री वराहदेव याने कोरवलेल्या या शिलालेखात विंध्यशक्तीपासून हरिषेणापर्यंतची वाकाटक वंशावळ दिलेली आहे. याशिवाय, वराहदेवाने ही भव्य लेणी बौद्ध भिक्षूंच्या संघाला कशी दान केली, याचे काव्यमय वर्णन संस्कृतमध्ये आढळते.
लेणी १७ मधील शिलालेख हा वाकाटकांचा सामंत आणि ऋषीक/अश्मक प्रदेशाचा राजा उपेंद्रगुप्त याच्या दानाशी संबंधित आहे. यामध्ये त्याच्या धार्मिक कार्यांचे आणि पाण्याच्या कुंडाच्या निर्मितीचे वर्णन आहे. लेणी २६ मधील शिलालेख भिक्षू बुद्धभद्र याच्या दानाची माहिती देतो, तर याच लेणीतील अन्य एक अभिलेख राष्ट्रकूट काळातील (८ व्या-९ व्या शतकातील) उपक्रमांची पुष्टी करतो.
पर्यटन व्यवस्थापन, पोहोच मार्ग आणि सुविधा
अजिंठा लेणी हे छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे १०-११० किलोमीटर आणि जळगाव शहरापासून सुमारे ६० किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे.
पर्यटक विमानाने छत्रपती संभाजीनगर विमानतळावर (IXU) पोहोचू शकतात. रेल्वे प्रवासासाठी जळगाव जंक्शन हे सर्वात जवळचे स्टेशन असून छत्रपती संभाजीनगर रेल्वे स्थानक देशातील प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. रस्त्याने प्रवासासाठी छत्रपती संभाजीनगर मध्यवर्ती बस स्थानकावरून (CBS) राज्य परिवहन (MSRTC) आणि महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या (MTDC) बस सेवा उपलब्ध असतात. खाजगी वाहनांसाठी अजिंठा टी-पॉइंट येथे पार्किंग क्षेत्र विकसित करण्यात आले आहे.
| पर्यटन घटक | माहिती व तपशील |
| वेळ | सकाळी ९:०० ते सायंकाळी ५:०० पर्यंत |
| साप्ताहिक सुट्टी | दर सोमवारी लेणी पूर्णपणे बंद असते [cite: 3] |
| प्रवेश शुल्क (भारतीय नागरिक) | ₹४० प्रति व्यक्ती (ऑनलाईन बुकिंगवर ₹३५) |
| प्रवेश शुल्क (परदेशी नागरिक) | ₹६०० प्रति व्यक्ती (ऑनलाईन बुकिंगवर ₹५५०) |
| प्रवेश शुल्क (१५ वर्षांखालील मुले) | मोफत प्रवेश |
पर्यावरणीय संरक्षणाच्या दृष्टीने टी-पॉइंट पार्किंग क्षेत्रापासून मुख्य लेण्यांपर्यंत (४ किमी अंतरासाठी) महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने २० वातानुकूलित व बिगर-वातानुकूलित इलेक्ट्रिक बस (E-Buses) ची शटल सेवा सुरू केली आहे. या प्रदूषणमुक्त प्रवासामुळे लेण्यांमधील प्राचीन भित्तिचित्रांचे रक्षण होण्यास मदत होते.
टी-पॉइंटजवळ एमटीडीसीचे रिसॉर्ट, उपाहारगृह आणि अजिंठा माहिती केंद्र/संग्रहालय आहे, जिथे लेण्यांच्या प्रतिकृती आणि डिजिटल माहिती प्रदर्शित केली जाते. पर्यटकांसाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाचे (ASI) अधिकृत मार्गदर्शक (Guides), वृद्ध व दिव्यांगांसाठी पालखी सेवा आणि दरीचे विहंगम दृश्य पाहण्यासाठी ‘अजिंठा व्ह्यू पॉइंट’ उपलब्ध आहे.
कसे पोहोचावे
छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे १०-११० किलोमीटर आणि जळगाव शहरापासून सुमारे ६० किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे.
सुविधा व सोयी
अन्न व्यवस्था
लेणीच्या पायथ्याला जेवणाची व्यवस्था आहे
निवास व्यवस्था
लेणीच्या पायथ्याला राहण्यासाठी हॉटेल्स आहेत.
पाणी उपलब्धता
लेणी वर पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था आहे